Wanneer hout brandt, komen er gassen vrij, en eigenlijk branden die gassen, niet het hout.
Sommige van deze gassen verbranden gemakkelijk en volledig, andere slechts gedeeltelijk, waarbij rook en roet achterblijven.
Die hinderlijke rook bevat veel verontreinigende stoffen, maar ook energie.
Bij open vuur en de meeste houtkachels verdwijnt die rook de lucht of de schoorsteen in, en houd je maar een deel over van de warmte die hout kan leveren.
Als we meer warmte in dat vuur konden houden en zuurstof toevoegden, zou het volledig verbranden.
Een raketkachel doet precies dat, en met onze verbeteringen halen we een verbrandingsrendement van ruim 98%. Het thermisch rendement – het aandeel van de energie in het hout dat als warmte in je kamer terechtkomt – is 80,6% voor de Gamera 7 en 75,4% voor de Tiny 3, getest door SGS
Wil je het technisch bekijken?
Waaruit bestaat het droge en dode hout van de boom als brandstof?
In een boom bestaat elke stof uit atomen die zijn gerangschikt in moleculen, die op hun beurt de cellen van verschillende weefsels vormen. Ongeveer 40-45% van het hout bestaat uit cellulose, 23-32% uit hemicellulose, 15 tot 25% uit lignine, enkele procenten water en een verscheidenheid aan stoffen die we kortheidshalve en voor de eenvoud “overige” noemen.
Cellulose is een kristallijn, onvertakt biopolymeer, reukloos en smaakloos, onoplosbaar in water en opgebouwd uit koolstof, waterstof en zuurstof. Hemicellulose is de naam voor een groep heteropolymeren die, anders dan cellulose, amorf zijn; hun ketens zijn vertakt en vormen een zwakke structuur.
Lignine is een complex polymeer opgebouwd uit aromatische alcoholen die monolignolen heten. Na cellulose is het het meest voorkomende polymeer ter wereld. Lignine geeft elke boom zijn specifieke eigenschappen: sterkte en stijfheid. Het is bijzonder: de structuur is sterk vertakt en heterogeen. Dankzij lignine staat elke grashalm, elke struik en eigenlijk elke plant rechtop en weerstaat hij de wind en de aanraking van voorbijgangers.
En nu iets over verbrandingstemperatuur en warmte, vlam en licht:
Om verbranding beter te begrijpen moet je weten wat temperatuur is. Temperatuur is een maat voor de mate van beweging van de atomen en moleculen waaruit de stof bestaat. Theoretisch kan ze variëren van nul tot oneindig. In werkelijkheid is het absolute nulpunt echter niet te bereiken; het bestaat alleen in de verbeelding van wetenschappers. Het absolute nulpunt betekent een volledig gebrek aan beweging. Zo'n toestand is in strijd met de aard van leven en energie.
Wanneer we een stof beginnen te verhitten, gaan de deeltjes waaruit ze bestaat sneller dansen. Verhitten betekent energie toevoeren.
Warmte noemen we kortheidshalve warmte. Warmte komt bijvoorbeeld vrij bij het verbranden van hout, maar niet alleen daarbij.
Verbranding is een snelle oxidatie van een stof, die we kortheidshalve brandstof noemen, waarbij warmte, licht en een mengsel van de uitgangsstoffen vrijkomen, bij voorkeur vaste deeltjes, gassen en water.
Elk materiaal heeft een kritieke temperatuur waarbij de verbranding begint. Als er voldoende brandstof, zuurstof en temperatuur is, kan de verbranding op gang komen.
Terug naar de boom, en laten we in gedachten een vuur bouwen. Hier liggen dunne en dikke takken opgestapeld: dat is onze brandstof. Om ons heen zit vol zuurstof, die we bij elke ademhaling inademen. Nu hoeven we alleen nog de temperatuur van een paar takken tot de kritieke waarde te verhogen. Je kunt wat wrijven of gewoon een warmtebron gebruiken, zoals een aansteker. De energiebron brengt de bouwstenen aan het dansen, hun bewegingen nemen toe, een proces van afbraak begint. De bewegingen worden zo sterk dat ze de krachten overwinnen die atomen in moleculen en moleculen in cellen bijeenhouden. Alles trilt en beeft! Langzaam maar zeker beginnen cellulose en lignine te ontbinden, lange ketens brokkelen af, we zien rook – kleine stukjes hout die in de lucht zweven. De temperatuur stijgt verder, het uiteenvallen wordt nog sterker, er verschijnen gassen (denk aan de alcoholen van lignine) en zie: daar is ons brandstofmengsel – rookdeeltjes vermengd met allerlei gasvormige koolwaterstoffen. Dit alles is ontstaan door de afbraak van cellulose en lignine, maar er is nog geen verbranding. De verbranding wordt voorafgegaan door verdamping en vergassing van cellulose en lignine (pyrolyse). Nu botsen de moleculen van deze gassen steeds heftiger met de vrije zuurstof in de lucht, tot op een gegeven moment de klappen zo krachtig zijn dat zuurstof in het gasmolecuul wordt gedrukt, zich aan een deel ervan bindt en het uiteenvalt, ontploft – boem !De verbranding is begonnen. De energie van de rondvliegende brokstukken noemen we warmte, en niet alleen dat!
De reactie versnelt: elk geoxideerd molecuul valt uiteen, geeft energie af en draagt een deel ervan over aan andere moleculen. Het proces wordt zo intens dat er vlammen en licht verschijnen. Atomen en moleculen botsen heftig tegen elkaar en verhogen hun interne energie, die na een moment weer vrijkomt in de vorm van licht. Infrarood, zichtbaar en zelfs ultraviolet. Licht straalt ook. Vooral infrarood. Hoe hoger de temperatuur wordt, hoe helderder de vlammen.
Licht neemt ook een deel van de bij de verbranding vrijkomende warmte-energie voor zijn rekening. Dit heet stralingsenergie.
Vlammen zijn zichtbaar in het vuur. Ze worden uitgezonden door hete gassen en deeltjes.
Wat zijn kachels?
Kachels zijn apparaten die door brandstof te verbranden warmte afgeven en verschillende doelen en behoeften dienen. Het rendement van elke kachel wordt vooral bepaald door twee dingen: ten eerste hoe volledig de brandstof verbrandt en ten tweede hoeveel van de warmte bruikbaar blijft.
De minst efficiënte vorm van verbranding is het open vuur. Daarom hebben we eerst kachels uitgevonden. Tegenwoordig hebben alle kachels en open haarden een schoorsteen nodig om goed te werken. De schoorsteen voert rookgassen en onverbrande roetdeeltjes uit je huis af. Ook zorgt de schoorsteen voor de “trek” van de kachel en zuigt hij lucht aan, en zo komt er zuurstof in de verbrandingskamer.
De schoorsteentrek hangt af van de hoogte en van het temperatuurverschil tussen het rookgas en de omgevingslucht. De doorlaatdoorsnede van de schoorsteen is een belangrijke factor. Onze meest gangbare maat rookgasbuis heeft een diameter van 13 cm. De minimale doorsnede van de schoorsteen moet dus 13 cm zijn. Een schoorsteen kan in feite meerdere kanalen hebben, zodat één schoorsteen meerdere kachels kan bedienen, maar elke kachel heeft een eigen rookkanaal nodig met een passende doorlaatdoorsnede.
Vernauwingen, scherpe bochten en zelfs ruwe oppervlakken belemmeren de beweging van de gassen.
De schoorsteen moet zo worden geplaatst dat hij het hoogste deel van het dak is, niet vlak bij hoge heuvels en gebouwen, omdat de wind die daar langs strijkt zones met verschillende druk creëert, wat de werking van de schoorsteen beïnvloedt.
Ten tweede is goede isolatie nodig zodat de schoorsteen warm blijft, wat de opstijging van de rookgassen effectiever ondersteunt. Als de schoorsteen koud is, krimpt het gas dat zich erin beweegt door de afkoeling, wordt het zwaarder en zakt het naar beneden. Bovendien ontstaan zo omstandigheden voor condensatie.
Schoorstenen zijn dus een integraal onderdeel van de kachel. En ze vragen onderhoud. Ze moeten worden gereinigd. Maar waarom? Bij ideale verbranding blijven alleen water en koolstofdioxide over. Maar die bestaat nergens. Zelfs de verbrandingsmotor stoot rook en verbrandingsgassen uit, hoewel het zeer geavanceerde apparaten zijn die op goed geraffineerde brandstoffen draaien.
In de meeste kachels met laag rendement wordt maar een klein deel van de brandstof verbrand. De rest, een mengsel van rookgassen, onverbrande gassen, roetdeeltjes, as en waterdamp, trekt door de schoorsteen en komt in de atmosfeer terecht. Onderweg door de schoorsteen klonteren rook- en asdeeltjes samen en blijven ze eraan kleven, geholpen door warmte, vocht en gassen. Deze lagen verkleinen het effectieve oppervlak van de schoorsteen en belemmeren de gasstroom, waardoor de kachel meestal terug de kamer in gaat roken. Deze afzettingen ontstaan ook in de rookgasbuizen (pijpen).
Om de trek in een kachel te behouden moet er voortdurend heet gas via de schoorsteen worden afgevoerd. Hier zit de tweede factor achter het rendement van de kachel als geheel. Ten eerste wordt ongeveer 50-70% van de brandstof warmte, en ten tweede is slechts een deel van die warmte bruikbaar. De rest verdwijnt via de schoorsteen.
Belangrijkste voordelen van een raketkachel.
Nu we wat licht hebben geworpen op de kachel en de verbranding, is het makkelijker te begrijpen hoe hij werkt en waarom een raketkachel effectiever is.
De afbeelding hieronder toont de schematische opbouw van zo'n kachel. Onderin is het lichaam van de kachel gemaakt van vuurvast en isolerend materiaal, dat qua vorm op de letter J lijkt. Zoals op de afbeelding te zien is, worden de takken in het korte verticale deel gelegd, brandt het vuur in een horizontale verbrandingskamer en trekken gassen en rook door de centrale schoorsteen, waarna ze in een ruimte komen die wordt begrensd door een cilindrische metalen mantel en worden afgevoerd naar de rookgasbuis en de schoorsteen. Niets ingewikkelds, toch? Wat maakt de kachel dan toch efficiënter? Eigenlijk twee dingen.
Schema
Kijk eerst naar de centrale schoorsteen. Zoals al gezegd is dit onderdeel gemaakt van hittebestendig en warmte-isolerend materiaal. Het weerstaat dus hoge temperaturen, maar geleidt warmte slecht. De lage warmtegeleiding is belangrijk. Daardoor wordt de hoofdschoorsteen verwarmd tot hoge temperaturen van 800 tot 1000 graden. Dit gebeurt niet meteen nadat de kachel is aangestoken. Hiervoor is, afhankelijk van de intensiteit van de verbranding, ongeveer 20 tot 30 minuten nodig om de centrale schoorsteen goed op te warmen. Als dat gebeurd is, zeggen we dat de kachel in de werkende of “raket”-modus draait.
Doe nu een stap terug naar het denkbeeldige vuur dat we hebben aangestoken. Stel je voor dat het vuur brandt, de centrale schoorsteen warm is en de kachel in bedrijf is. Wat gebeurt hier, en wat is anders dan bij een gewone kachel? Het volgende: een mengsel van verbrande en onverbrande gassen, rook en waterdamp, afkomstig van de verbranding van het materiaal in de horizontale verbrandingskamer, stroomt door de hete centrale schoorsteen en komt in contact met de hete wanden. Wat in de horizontale kamer niet is verbrand, verbrandt hier. Dat betekent: hoe hoger de centrale schoorsteen, hoe beter de verbranding. Dit heet secundaire verbranding. De deeltjes (atomen) van het materiaal waaruit de centrale schoorsteen bestaat trillen met grote intensiteit, maar blijven op hun plaats; het materiaal valt niet uiteen. Daarom noemen we het hittebestendig. De moleculen van het gasmengsel krijgen nabij de wanden extra energie en versnellen hun beweging (filament), en in contact met zuurstof verbranden ze, waarbij warmte vrijkomt. Een deel daarvan verlaat de schoorsteen, een ander deel houdt de temperatuur op peil. Dat is dus de rol van de centrale schoorsteen: een zeer belangrijk element dat samen met de horizontale verbrandingskamer het hart van de raketkachel vormt.
Een ander interessant verschijnsel dat voortkomt uit de opbouw van raketkachels is de trek. Een raketkachel creëert zijn eigen trekkracht. Dat betekent dat hij zelfs zonder schoorsteen kan werken! Je kunt de rookpijp gewoon door het raam naar buiten leiden en klaar. Een schoorsteen ondersteunt echter het rendement en het vermogen. Hoe werkt die zelfaangedreven of “raket”-trek? Het hete gasmengsel dat de centrale schoorsteen verlaat, wordt in de ruimte tussen die schoorsteen en de cilindrische mantel afgekoeld. Dat komt doordat de cilindrische metalen mantel in contact staat met de omgevingslucht van pakweg 22 graden, terwijl het gasmengsel dat de hoofdschoorsteen verlaat een temperatuur heeft van meer dan 400 graden. Het afgekoelde gas krimpt en de druk in de ruimte rond de schoorsteen daalt – er ontstaat een onderdruk waardoor de kachel lucht door de opening van de verbrandingskamer “aanzuigt”. Daarom is het belangrijk dat de buitenmantel goed afsluit.
De raket-trek is een groot pluspunt. Hierdoor kunnen we zoveel mogelijk van de bij de verbranding geproduceerde warmte benutten. Dat gebeurt door de rookgassen door voldoende lange rookgasbuizen te leiden, die als warmtewisselaars fungeren. Het is belangrijk te vermelden dat de trek van de raketkachel niet kan worden geregeld met een klep in de rookgasbuis. De “raket”-trek “duwt” namelijk het gas, en als we een barrière in de weg plaatsen, gaat het gas via de buisverbindingen naar buiten en dringt het de kamer binnen.
Werken met een raketkachel heeft zo zijn subtiliteiten. En hier hebben we te allen tijde de perfecte verbranding. Toch stoten zelfs automotoren soms rook uit. Optimale verbranding wordt bereikt door de optimale verhouding tussen warmte, brandstof en zuurstof.
Met een raketkachel genieten we van een half open vuur dat snel en gemakkelijk aanslaat en ons meer controle geeft over de intensiteit van de verbranding.