Όταν καίγεται το ξύλο, απελευθερώνει αέρια και στην πραγματικότητα αυτά τα αέρια καίγονται, όχι το ξύλο.
Ορισμένα από αυτά τα αέρια καίγονται εύκολα και πλήρως, ενώ άλλα καίγονται μόνο εν μέρει, αφήνοντας καπνό και αιθάλη.
Αυτός ο ενοχλητικός καπνός περιέχει πολλούς ρύπους, αλλά και ενέργεια.
Στις ανοιχτές φωτιές και στις περισσότερες σόμπες ξύλου ο καπνός ανεβαίνει στον αέρα ή στην καμινάδα, αφήνοντάς σας μόνο ένα μέρος της θερμότητας που μπορεί να δώσει το ξύλο.
Αν μπορούσαμε να κρατήσουμε περισσότερη θερμότητα μέσα στη φωτιά και να προσθέσουμε οξυγόνο, θα καιγόταν πλήρως.
Μια σόμπα rocket κάνει ακριβώς αυτό, και με τις βελτιώσεις μας πετυχαίνουμε απόδοση καύσης πολύ πάνω από 98%. Η θερμική απόδοση – το ποσοστό της ενέργειας του ξύλου που καταλήγει ως θερμότητα στο δωμάτιό σας – είναι 80,6% για το Gamera 7 και 75,4% για το Tiny 3, με δοκιμές από την SGS
Θέλετε να μάθετε τα τεχνικά;
Από τι αποτελείται το ξερό και νεκρό ξύλο του δέντρου ως καύσιμο υλικό;
Σε ένα δέντρο, κάθε υλική ουσία αποτελείται από άτομα διατεταγμένα σε μόρια που, με τη σειρά τους, σχηματίζουν τα κύτταρα των διαφόρων ιστών. Περίπου το 40-45% του ξύλου είναι κυτταρίνη, 23-32% ημικυτταρίνη, 15 έως 25% λιγνίνη, λίγα τοις εκατό νερό και διάφορες ουσίες που για συντομία και απλότητα θα ονομάσουμε «άλλες».
Η κυτταρίνη είναι κρυσταλλικό μη διακλαδισμένο βιοπολυμερές, άοσμο και άγευστο, αδιάλυτο στο νερό, που αποτελείται από άνθρακα, υδρογόνο και οξυγόνο. Ημικυτταρίνη ονομάζεται κάθε μέλος μιας ομάδας ετεροπολυμερών που, σε αντίθεση με την κυτταρίνη, είναι άμορφα και οι αλυσίδες τους διακλαδίζονται σχηματίζοντας μια ασθενή δομή.
Η λιγνίνη είναι ένα σύνθετο πολυμερές από αρωματικές αλκοόλες που ονομάζονται μονολιγνόλες. Είναι το πιο άφθονο πολυμερές στον κόσμο μετά την κυτταρίνη. Η λιγνίνη δίνει στο κάθε δέντρο τις ιδιαίτερες ιδιότητές του – αντοχή και ακαμψία. Έχει ασυνήθιστη, έντονα διακλαδισμένη ετερογενή δομή. Χάρη στη λιγνίνη κάθε χορταράκι, κάθε θάμνος και γενικά κάθε φυτό στέκεται όρθιο και αντέχει στον άνεμο και στα χτυπήματα των περαστικών.
Και τώρα λίγα για τη θερμοκρασία καύσης, τη θερμότητα, τη φλόγα και το φως:
Για να κατανοήσουμε καλύτερα την καύση, πρέπει να ξέρουμε τι είναι η θερμοκρασία. Η θερμοκρασία είναι ένα μέτρο του βαθμού κίνησης των ατόμων και των μορίων που απαρτίζουν την ύλη. Θεωρητικά μπορεί να κυμαίνεται από το μηδέν έως το άπειρο. Στην πραγματικότητα όμως το απόλυτο μηδέν δεν μπορεί να επιτευχθεί, υπάρχει μόνο στη φαντασία των επιστημόνων. Απόλυτο μηδέν σημαίνει απόλυτη έλλειψη κίνησης. Μια τέτοια κατάσταση αντιβαίνει στη φύση της ζωής και της ενέργειας.
Όταν λοιπόν αρχίζουμε να θερμαίνουμε μια ουσία, τα σωματίδια που την απαρτίζουν αρχίζουν να επιταχύνουν τον χορό τους. Θέρμανση σημαίνει προσφορά ενέργειας.
Τη θερμότητα, για συντομία, την ονομάζουμε θερμότητα. Η θερμότητα παράγεται από την καύση ξύλων, για παράδειγμα, και όχι μόνο.
Η καύση είναι η ταχεία οξείδωση μιας ουσίας, την οποία για συντομία θα αποκαλούμε καύσιμο, με έκλυση θερμότητας, φωτός και ενός μείγματος των αρχικών υλικών, κατά προτίμηση στερεών σωματιδίων, αερίων και νερού.
Κάθε υλικό έχει μια κρίσιμη θερμοκρασία στην οποία αρχίζει η καύση. Όταν υπάρχουν οι απαραίτητες ποσότητες καυσίμου, οξυγόνου και θερμοκρασίας, μπορεί να ξεκινήσει η καύση.
Ας επιστρέψουμε στο δέντρο και ας στήσουμε νοερά μια φωτιά. Εδώ είναι στοιβαγμένα λεπτά και χοντρά κλαδιά, η πηγή καυσίμου μας· γύρω μας ο αέρας είναι γεμάτος οξυγόνο, που αναπνέουμε με κάθε εισπνοή. Τώρα χρειάζεται μόνο να ανεβάσουμε τη θερμοκρασία ορισμένων κλαδιών σε κρίσιμο επίπεδο, δηλαδή να τους δώσουμε ενέργεια. Μπορείτε να τα τρίψετε λίγο ή απλώς να χρησιμοποιήσετε μια πηγή θερμότητας, όπως έναν αναπτήρα. Η πηγή ενέργειας αρχίζει να επιταχύνει τον χορό των δομικών λίθων, οι κινήσεις τους γίνονται πιο έντονες, ξεκινά μια διαδικασία διάλυσης. Οι κινήσεις είναι τόσο ισχυρές που υπερνικούν τις δυνάμεις που κρατούν τα άτομα στα μόρια και τα μόρια στα κύτταρα. Όλα δονούνται και πάλλονται! Σιγά σιγά, αλλά σταθερά, η κυτταρίνη και η λιγνίνη αρχίζουν να διασπώνται, οι μακριές αλυσίδες αρχίζουν να θρυμματίζονται, βλέπουμε καπνό – μικρά κομμάτια ξύλου στον αέρα. Η θερμοκρασία ανεβαίνει κι άλλο, η διάσπαση γίνεται ακόμη ισχυρότερη και γύρω εμφανίζονται αέρια (θυμηθείτε τις αλκοόλες της λιγνίνης) και να το καύσιμο μείγμα μας – σωματίδια καπνού αναμεμειγμένα με διάφορους αέριους υδρογονάνθρακες. Όλα αυτά σχηματίστηκαν από τη διάσπαση της κυτταρίνης και της λιγνίνης, αλλά ακόμη δεν υπάρχει καύση. Η καύση προηγείται με τη διάσπαση και την αεριοποίηση της κυτταρίνης και της λιγνίνης (πυρόλυση). Τώρα τα μόρια αυτών των αερίων συγκρούονται όλο και πιο έντονα με το ελεύθερο οξυγόνο του αέρα, μέχρι που κάποια στιγμή οι κρούσεις γίνονται τόσο ισχυρές ώστε το οξυγόνο εισχωρεί στο μόριο του αερίου, δεσμεύεται σε ένα μέρος του και αυτό σπάει, εκρήγνυται – μπουμ! Η καύση ξεκίνησε. Η ενέργεια των θραυσμάτων που πετάγονται είναι αυτό που ονομάζουμε θερμότητα και όχι μόνο!
Η αντίδραση επιταχύνεται, κάθε οξειδωμένο μόριο διασπάται, απελευθερώνει ενέργεια και δίνει μέρος της σε άλλα μόρια. Η διαδικασία γίνεται τόσο έντονη που γύρω αρχίζουν να εμφανίζονται φλόγες και φως. Άτομα και μόρια συγκρούονται βίαια μεταξύ τους, αυξάνοντας την εσωτερική τους ενέργεια, η οποία μετά από λίγο απελευθερώνεται προς τα έξω με τη μορφή φωτός. Υπέρυθρου, ορατού, ακόμη και υπεριώδους. Το φως επίσης λάμπει. Ιδίως το υπέρυθρο. Όσο ανεβαίνει η θερμοκρασία, τόσο πιο φωτεινές γίνονται οι φλόγες.
Μέρος της θερμικής ενέργειας που εκλύεται κατά την καύση εκπέμπεται και ως φως. Ονομάζεται ακτινοβολούμενη ενέργεια.
Οι φλόγες φαίνονται από τη φωτιά. Εκπέμπονται από θερμά αέρια και σωματίδια.
Τι είναι οι σόμπες;
Οι σόμπες είναι συσκευές που, καίγοντας καύσιμο, εκπέμπουν θερμότητα και εξυπηρετούν διάφορους σκοπούς και ανάγκες. Η αποτελεσματικότητα κάθε σόμπας καθορίζεται κυρίως από δύο παράγοντες – πρώτον, πόσο πλήρως καίγεται το καύσιμο και, δεύτερον, πόση από τη θερμότητα παραμένει αξιοποιήσιμη.
Η πιο αναποτελεσματική μορφή καύσης είναι η ανοιχτή φωτιά. Γι' αυτό επινοήσαμε πρώτα τις σόμπες. Σήμερα όλες οι σόμπες και τα τζάκια, για να λειτουργούν καλά, χρειάζονται καμινάδα. Η καμινάδα απομακρύνει τα καυσαέρια και τα άκαυστα σωματίδια καπνού από το σπίτι σας. Επίσης η καμινάδα δημιουργεί τον «ελκυσμό» της θερμάστρας και αναρροφά αέρα, φέρνοντας έτσι οξυγόνο στον θάλαμο καύσης.
Ο ελκυσμός της καμινάδας εξαρτάται από το ύψος της και από τη διαφορά θερμοκρασίας ανάμεσα στα καυσαέρια και στον αέρα του περιβάλλοντος. Η διατομή διέλευσης της καμινάδας είναι σημαντικός παράγοντας. Στο πιο δημοφιλές μας μέγεθος, ο σωλήνας καπναερίων έχει διάμετρο 13 cm. Επομένως, η ελάχιστη διατομή της καμινάδας πρέπει να είναι 13 cm. Στην πραγματικότητα η καμινάδα μπορεί να έχει περισσότερους αγωγούς, επιτρέποντας σε μία καμινάδα να εξυπηρετεί αρκετές σόμπες, αλλά η καθεμία χρειάζεται ξεχωριστό αγωγό με αντίστοιχη διατομή διέλευσης.
Στενώσεις, απότομες στροφές και ακόμη και τραχιές επιφάνειες δυσκολεύουν και διαταράσσουν την κίνηση των αερίων.
Η καμινάδα πρέπει να τοποθετείται έτσι ώστε να είναι το ψηλότερο σημείο της στέγης, μακριά από ψηλούς λόφους και κτίρια, επειδή ο άνεμος που περνά από αυτά δημιουργεί ζώνες με διαφορετική πίεση, κάτι που επηρεάζει τη λειτουργία της καμινάδας.
Δεύτερον, απαιτείται καλή μόνωση ώστε η καμινάδα να παραμένει ζεστή, κάτι που υποστηρίζει πιο αποτελεσματικά την άνοδο των καυσαερίων. Αν η καμινάδα είναι κρύα, το αέριο που κινείται μέσα σε αυτήν ψύχεται, συστέλλεται, βαραίνει και πέφτει προς τα κάτω. Δημιουργούνται επίσης συνθήκες για συμπύκνωση.
Οι καμινάδες λοιπόν αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της σόμπας. Και χρειάζονται συντήρηση. Πρέπει να καθαρίζονται. Μα γιατί; Στην ιδανική καύση, το μόνο που μένει είναι νερό και διοξείδιο του άνθρακα. Στην πράξη όμως δεν συμβαίνει πουθενά. Ακόμη και οι κινητήρες εσωτερικής καύσης εκπέμπουν καπνούς και καυσαέρια, αν και είναι αρκετά εξελιγμένες συσκευές και λειτουργούν με καλά εξευγενισμένα καύσιμα.
Στις περισσότερες σόμπες χαμηλής απόδοσης καίγεται μόνο ένα μικρό μέρος του καυσίμου. Τα υπόλοιπα, δηλαδή ένα μείγμα καυσαερίων, άκαυστων αερίων, σωματιδίων καπνού, στάχτης και υδρατμών, ταξιδεύουν στην καμινάδα και καταλήγουν στην ατμόσφαιρα. Καθώς διασχίζουν την καμινάδα, τα σωματίδια καπνού και στάχτης συσσωματώνονται και κολλούν σε αυτήν, με τη βοήθεια της θερμότητας, της υγρασίας και των αερίων. Τα στρώματα αυτά μειώνουν την ωφέλιμη διατομή της καμινάδας και εμποδίζουν την κίνηση των αερίων, με αποτέλεσμα η σόμπα συνήθως να αρχίζει να βγάζει καπνό πίσω στο δωμάτιο. Αυτές οι επικαθίσεις εμφανίζονται και στους σωλήνες καπναερίων.
Η διατήρηση του ελκυσμού σε μια σόμπα απαιτεί συνεχή απομάκρυνση των θερμών αερίων μέσω της καμινάδας. Εδώ βρίσκεται ο δεύτερος παράγοντας πίσω από την απόδοση της σόμπας συνολικά. Πρώτον, περίπου το 50-70% του καυσίμου γίνεται θερμότητα και, δεύτερον, μόνο ένα μέρος αυτής της θερμότητας είναι αξιοποιήσιμο. Το υπόλοιπο χάνεται στην καμινάδα.
Βασικά πλεονεκτήματα της σόμπας rocket.
Τώρα που ρίξαμε λίγο φως γύρω από τη σόμπα και την καύση, θα είναι πιο εύκολο να καταλάβουμε πώς λειτουργεί και γιατί μια σόμπα rocket είναι πιο αποτελεσματική.
Η παρακάτω εικόνα δείχνει τη σχηματική δομή μιας τέτοιας σόμπας. Στη βάση, το σώμα της σόμπας είναι φτιαγμένο από πυρίμαχο και μονωτικό υλικό, με σχήμα που θυμίζει το γράμμα J. Όπως φαίνεται στην εικόνα, τα κλαδιά τοποθετούνται στο κοντό κάθετο τμήμα, η φωτιά καίει στον οριζόντιο θάλαμο καύσης και τα αέρια και ο καπνός ταξιδεύουν μέσω της κεντρικής καμινάδας, έπειτα πέφτουν σε έναν χώρο που οριοθετείται από κυλινδρικό μεταλλικό περίβλημα και οδηγούνται στον σωλήνα καπναερίων και στην καμινάδα. Τίποτα περίπλοκο, σωστά; Τι κάνει λοιπόν τη σόμπα πιο αποδοτική; Βασικά δύο πράγματα.
Σχέδιο
Κοιτάξτε πρώτα την κεντρική καμινάδα. Όπως ήδη αναφέραμε, αυτό το σώμα είναι φτιαγμένο από υλικό ανθεκτικό στη θερμότητα και θερμομονωτικό. Άρα αντέχει υψηλές θερμοκρασίες, αλλά δεν άγει καλά τη θερμότητα. Η χαμηλή θερμική αγωγιμότητα είναι σημαντική. Χάρη σε αυτή την ιδιότητα, η κεντρική καμινάδα θερμαίνεται σε υψηλές θερμοκρασίες της τάξης των 800 έως 1000 βαθμών. Αυτό δεν γίνεται αμέσως μόλις ανάψει η σόμπα. Χρειάζονται περίπου 20 με 30 λεπτά, ανάλογα με την ένταση της καύσης, για να ζεσταθεί καλά η κεντρική καμινάδα. Όταν αυτό συμβεί, λέμε ότι η σόμπα λειτουργεί σε λειτουργία «rocket».
Και τώρα κάντε ένα βήμα πίσω, στη φαντασιακή φωτιά που ανάψαμε. Φανταστείτε ότι η καύση έχει ξεκινήσει, η κεντρική καμινάδα είναι ζεστή και η σόμπα λειτουργεί. Τι συμβαίνει εδώ που διαφέρει από μια συνηθισμένη σόμπα; Συμβαίνει το εξής: ένα μείγμα καμένων και άκαυστων αερίων, καπνού και υδρατμών, που προκύπτει από την καύση του υλικού στον οριζόντιο θάλαμο καύσης, περνά μέσα από την ζεστή κεντρική καμινάδα, έρχεται σε επαφή με τα θερμά τοιχώματα και ό,τι δεν έχει καεί στον οριζόντιο θάλαμο καίγεται εδώ. Αυτό σημαίνει ότι όσο ψηλότερη είναι η κεντρική καμινάδα, τόσο καλύτερα θα καίμε. Αυτό ονομάζεται δευτερογενής καύση. Τα συστατικά σωματίδια (άτομα) του υλικού από το οποίο είναι φτιαγμένη η κεντρική καμινάδα δονούνται με μεγάλη ένταση, όμως παραμένουν στη θέση τους και το υλικό δεν διαλύεται. Γι' αυτό λέγεται ότι είναι πυρίμαχο. Τα μόρια του μείγματος αερίων, καθώς πλησιάζουν τα τοιχώματα, παίρνουν επιπλέον ενέργεια και επιταχύνουν την κίνησή τους και, σε επαφή με το οξυγόνο, καίγονται, εκλύοντας θερμότητα· ένα μέρος της φεύγει από την καμινάδα και ένα άλλο διατηρεί τη θερμοκρασία της. Αυτός είναι ο ρόλος της κεντρικής καμινάδας: ένα πολύ σημαντικό στοιχείο που, μαζί με τον οριζόντιο θάλαμο καύσης, αποτελεί την καρδιά της σόμπας rocket.
Ένα ακόμη ενδιαφέρον φαινόμενο που προκύπτει από τη δομή των σομπών rocket είναι ο ελκυσμός. Η σόμπα rocket δημιουργεί τη δική της ώθηση. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να λειτουργήσει ακόμη και χωρίς καμινάδα! Μπορείτε απλώς να βγάλετε τον σωλήνα καπναερίων από το παράθυρο και τελειώσατε. Ωστόσο η καμινάδα ενισχύει την αποτελεσματικότητα και την ισχύ. Πώς λειτουργεί ο «πυραυλικός» αυτός ελκυσμός; Το ζεστό μείγμα αερίων που βγαίνει από την κεντρική καμινάδα, εγκλωβισμένο στον χώρο ανάμεσα σε αυτήν και το κυλινδρικό περίβλημα, ψύχεται. Αυτό συμβαίνει επειδή το κυλινδρικό περίβλημα, που είναι μεταλλικό, βρίσκεται σε επαφή με τον αέρα του περιβάλλοντος, ο οποίος έχει θερμοκρασία, ας πούμε, περίπου 22 βαθμούς, ενώ το μείγμα αερίων που εξέρχεται από την κύρια καμινάδα έχει θερμοκρασία πάνω από 400 βαθμούς. Το ψυχθέν αέριο συστέλλεται και η πίεση στον χώρο γύρω από την καμινάδα πέφτει – δημιουργείται υποπίεση, μέσω της οποίας η σόμπα «ρουφά» αέρα από το άνοιγμα του θαλάμου καύσης. Γι' αυτό είναι σημαντικό το εξωτερικό περίβλημα να είναι στεγανό.
Ο ελκυσμός rocket είναι μεγάλο προσόν. Μας επιτρέπει να απορροφούμε τη μέγιστη θερμότητα που παράγεται στη διαδικασία της καύσης. Αυτό γίνεται περνώντας τα καυσαέρια μέσα από αρκετά μακρούς σωλήνες καπναερίων, που λειτουργούν ως εναλλάκτες θερμότητας. Να σημειωθεί ότι δεν είναι δυνατό να ρυθμίσουμε τον ελκυσμό της σόμπας rocket με δικλίδα στον σωλήνα καπναερίων. Αυτό συμβαίνει επειδή ο «πυραυλικός» ελκυσμός «σπρώχνει» τα αέρια και, αν βάλουμε εμπόδιο στο δρόμο τους, θα διαφύγουν από τις συνδέσεις των σωλήνων και θα εισβάλουν στο δωμάτιο.
Η δουλειά με τη σόμπα rocket έχει τις λεπτές της λεπτομέρειες. Και εδώ έχουμε τέλεια καύση ανά πάσα στιγμή. Ωστόσο ακόμη και οι κινητήρες των αυτοκινήτων εκπέμπουν καπνό ενίοτε. Η βέλτιστη καύση επιτυγχάνεται με τη βέλτιστη αναλογία θερμότητας, καυσίμου και οξυγόνου.
Η σόμπα rocket μας επιτρέπει να απολαμβάνουμε την ημιανοιχτή φωτιά, ανάβει γρήγορα και εύκολα και μας δίνει καλύτερο έλεγχο της έντασης της καύσης.